Emir Türleri: Borsada Kullanılan Emir Tipleri

Borsa emir tipleri, hisse alıp satarken emrinizin nasıl çalışacağını belirleyen kurallardır. En yaygın iki tip, fiyat ve miktar yazdığınız limit emir ile yalnızca miktar yazdığınız piyasa emridir. Bu yazıda Borsa İstanbul'da kullanılan on emir tipini ve emirlerin dört geçerlilik süresini basit örneklerle anlatıyoruz.

Borsa İstanbul'da her gün binlerce hisse el değiştirir ve bu işlemlerin hepsi emirler üzerinden yapılır. Piyasayı hiç bilmiyorsanız önce borsa nedir yazımıza göz atabilirsiniz.

Borsa emir tipleri nelerdir?

Pay Piyasası'nda kullanılan emir tipleri şunlardır:

1. Limit Fiyatlı Emirler
2. Piyasa Emirleri
3. Piyasadan Limite Emirler
4. Dengeleyici Emirler
5. Koşullu Emirler
6. Kotasyon Emirleri
7. Orta Nokta Emirleri
8. Ağırlıklı Ortalama Fiyat (AOF) Emirleri
9. Küsuratlı Emirler
10. Açığa Satış Emirleri

Bunların yanı sıra, borsa üyelerinin uygun emirleri emir defterine ilemeden işleme dönüştürebildiği özel işlem bildirimi de vardır. Aşağıda hepsini tek tek açıklıyoruz.

Limit Fiyatlı Emirler (LFE)

Limit fiyatlı emirde hem fiyatı hem de miktarı siz belirlersiniz; örneğin "AKBNK'yı belirlediğim fiyattan 100 lot al" gibi. Emrin gerçekleşmeyen bölümü, işlem görmedikçe sistemde pasif olarak geçerlilik süresinin sonuna kadar bekletilir (KİE olarak girilmediği sürece).

Piyasa Emirleri (Market Order)

Piyasa emrinde fiyat yazmazsınız, yalnızca miktar girersiniz. Emriniz, miktarı karşılanana kadar karşı taraftaki en iyi fiyatlı emirlerle eşleşerek işleme dönüşür. Bu emir tipi yalnızca KİE olarak girilebildiğinden, karşı tarafta eşleşecek emir kalmadığında emrin kalan kısmı pasife yazılmaz, otomatik olarak iptal edilir.

Açılış ve kapanış bölümlerinde ile tek fiyat yönteminde emir toplama aşamasında girilen piyasa emirleri, eşleştirme başlayana kadar emir defterinde bekletilir; eşleştirme başladığında işleme dönüşür. Tek fiyat yönteminde emirlerin toplanması ayrı bir konudur; merak edenler BİST emir toplama nedir yazımıza bakabilir. İşleme dönüşmeyen piyasa emirleri seansın sürekli işlem bölümüne veya takip eden tek fiyat bölümüne aktarılmaz; iptal edilir.

Piyasa emirleri pay bazında maksimum emir hacmi sınırına tabidir. Bu tutar en son işlem fiyatı üzerinden hesaplanır. Son işlem fiyatı yoksa bir önceki kapanış fiyatına bakılır. Her ikisi de yoksa, Borsa'nın manuel olarak girdiği bir fiyat varsa ona bakılır. O da yoksa, işlem olana kadar sistem tarafından piyasa emri girilmesine izin verilmez.

Piyasadan Limite Emirler (Market To Limit Order)

Bu emirler de piyasa emirleri gibi fiyatsız girilir. Farkı şudur: yalnızca karşı taraftaki en iyi fiyat kademesinde bekleyen emirlerle eşleşerek işleme dönüşür. İşleme dönüşmeyen kısım, gerçekleşen son işlem fiyatını alarak limit fiyatlı emre dönüşür ve emir defterinde pasif olarak yazılır (KİE olarak girilirse pasife yazılmaz). Bu emirler de pay bazında maksimum emir hacmi sınırına tabidir; tutar piyasa emirlerinde olduğu gibi belirlenir.

Açılış, kapanış bölümlerinde ve tek fiyat yönteminde emir toplama aşamasında girilen piyasadan limite emirleri de eşleştirme başlayana kadar emir defterinde bekler, eşleştirme başladığında işleme dönüşür. İşleme dönüşmeyen piyasadan limite emirleri, seansın sürekli işlem aşamasına geçerken gerçekleşen son işlem fiyatını alarak limit fiyatlı emre dönüşür ve pasif yazılır (KİE değilse). İlgili açılış, kapanış ve tek fiyat bölümünde hiç fiyat oluşmaması hâlinde veya emir girildiği anda hiç işleme dönüşmemiş olması hâlinde piyasadan limite emir iptal edilir.

Dengeleyici Emirler (Imbalance Orders)

Dengeleyici emirler, açılış ve kapanış seansları da dâhil olmak üzere tek fiyat yöntemi uygulanan tüm seans bölümlerinde kullanılır. Amaç şudur: fiyat belirleme sürecinde hesaba katılmayan ancak belirlenen eşleşme fiyatı seviyesinde karşılanmadan kalan emirlerle işlem yapmaktır. Bu emirler, eşleşme fiyatından kalan emirler bittiğinde veya eşleşme fiyatından kalan emir yoksa birbirleriyle de eşleşme fiyatından işleme dönüşebilir. Eşleşmeden kalan dengeleyici emirler iptal edilir.

Koşullu Emirler

Koşullu emirlerde, girilen emrin aktif hâle gelmesi veya işleme dönüşebilmesi için bazı koşullar tanımlanabilir. Dört şekilde verilebilir:

• Miktar koşullu emirler: Belirtilen fiyat seviyesinde emrin içerdiği miktarın tamamı karşılanmıyorsa işlem görmezler. Miktarın tamamının karşılanması hâlinde işleme tabi olurlar. Örnek olarak verilebilecek "hepsi ya da hiçbiri" (AON – All or None) ve "gerçekleşmezse iptal et" (Fill or Kill) türü emirlerin devreye alınma zamanı ayrıca duyurulacaktır.
• Fiyat koşullu emirler: Bir sermaye piyasası aracının cari fiyatının veya emir defterindeki en iyi alış ya da satış fiyatının, koşul olarak belirtilen fiyat seviyesine ulaşması durumunda, ilgili veya tanımlanmış bir diğer aracın emir defterinde aktif hâle gelen ya da işleme dönüşen emirlerdir. Devreye alınma zamanı ayrıca duyurulacaktır.
• Zaman koşullu emirler: Seansın önceden belirlenen bir bölümünde aktif hâle gelen veya seansın bir bölümünde geçerli olmak üzere girilen emirlerdir. Örneğin yalnızca açılışta ve kapanışta geçerli olan emirler (at open / at close). Devreye alınma zamanı ayrıca duyurulacaktır.
• Kısmi görünme koşullu emirler: Limit fiyatlı emirler, kısmi görünme koşulu ile girilebilir. Kısmen görünen emirlerde, emir defterinde görülmesi istenen kısmın tamamı işlem gördüğünde gizli bölümden belirlenen miktar kadar kısım açığa çıkar. Açığa çıkan bu kısım, açığa çıktığı anda girilmiş yeni bir emir gibi fiyat ve zaman önceliğine göre emir defterinde yerini alır. Bu süreç, emrin tamamı karşılanıp bitinceye, geçerlilik süresi sona erinceye veya emir iptal edilinceye kadar devam eder. Bu emir türü Pay Piyasası'nda 27/06/2016 tarihinde uygulanmaya alınmıştır. Emrin görünen miktarı ile toplam miktarı arasındaki oran asgari %20 olabilir; bu oran, emrin girişi veya değiştirilmesi sırasında görünen miktarın toplam miktarına oranı için asgari seviyedir.

Kotasyon Emirleri

Kotasyon emri, bir limit fiyatlı alış ve bir satış emrinden oluşan ve yalnızca piyasa yapıcı/likidite sağlayıcı üyeler tarafından girilebilen bir emir tipidir. Kotasyonu oluşturan alış ve satış emrine kotasyon emri denir. Kotasyon emri bir bütün olarak iptal edilebileceği gibi, yalnızca alış veya satış tarafı da iptal edilebilir.

Orta Nokta (Mid-Point) Emirleri

Orta Nokta emri, normal emir defterine kıyasla daha büyük miktarlı emirlerin kendi aralarında eşleşmesine imkân sağlayan ve piyasa katılımcılarına daha düşük işlem maliyeti sunan bir emir türüdür. Bu emirlerin girişinde ve miktarlarının değiştirilmesinde minimum ve maksimum tutar kontrolü yapılır: emrin değeri asgari 100.000 TL, azami 30 milyon TL olabilir. Kısmi işlem görme durumunda kalan kısım asgari sınırın altına düşse bile, emrin kalan miktarında değişiklik yapılmadığı sürece bu kısıt aranmaz.

Bu emirler sürekli olarak otomatik eşleşmeye tabidir. Normal emir defterinde bekleyen en iyi alış ve en iyi satış emirlerinin fiyatlarının aritmetik ortalaması ile fiyatlanır ve ayrı, kapalı bir emir defterinde işlem görür. İşlem gerçekleşmesinin ardından miktar bilgisi piyasaya gönderilir; işlemin miktarı ve hacmi ilgili sıranın miktar ve hacmine dâhil edilir. Orta Nokta emirleri BISTECH sistemine geçişte devreye alınmamış, 27/06/2016 tarihinde uygulanmaya başlanmıştır. Yalnızca BIST 30 kapsamındaki paylarda kullanılır.

Ağırlıklı Ortalama Fiyat (AOF) Emirleri

AOF emirleri (Trade at Reference – TAR), gün sonunda ilgili sırada oluşan ağırlıklı ortalama fiyatı referans alarak işlem gerçekleştirilmesine imkân veren bir emir/işlem türüdür. Bir payın sırasında gün sonunda oluşacak AOF baz alınır; ya bu fiyat üzerinden ya da bu fiyata belirli sayıda fiyat adımı uzaklıktaki fiyatlarla gün içinde işlem yapılır. Bu yolla:

• Gün sonunda oluşacak AOF'den işlemlerin gerçekleşmesi sağlanır.
• İşlem günü sonunda pay sırasında oluşacak "AOF ± Borsa tarafından belirlenecek sayıda fiyat adımı" seviyesinden gün içinde işlem yapma imkânı doğar.
• Bu işlemler merkezi emir defterinden ayrı bir sırada işlem görür (örneğin ABCDE.AOF sırasında).
• İşlem gerçekleşmesinin ardından piyasaya bilgi verilmez; ancak işlem bilgileri Günlük Bültende yer alır.

Emir Türleri Tek Tabloda

Emir süresi ayrı bir seçimdir: gün içi ya da iptal edene kadar (İEK). Ayrıntılar için piyasa fiyatlı emir ve İEK/KİE yazılarımıza bakabilirsiniz.

Bu emirlerin girişinde ve miktarlarının değiştirilmesinde minimum ve maksimum miktar kontrolü yapılır. AOF (TAR) emirlerinin içereceği miktar, yapılan düzenleme uyarınca minimum 100.000 lot, maksimum 10 milyon lot olmalıdır. Bu emir türü 30/09/2016 tarihinden itibaren devreye alınmıştır ve yalnızca BIST 30 kapsamındaki paylarda kullanılır.

Küsurat Emirler

Küsurat emirler, işlem biriminin içerdiği miktardan daha az miktarda verilmiş emirlerdir. Küsurat emirlerde yalnızca miktar girilir, fiyat yazılmaz. Küsurat işlemi, o anda ilgili sermaye piyasası aracının ".E" sırasındaki son işlem fiyatından gerçekleştirilir. Küsurat emirler, karşı küsurat emirlerle kısmen eşleşebilir.

Ayrı bir işlem sırasında, bir adedin altındaki miktarlarla gerçekleştirilecek küsurat işlemleri, aynı paya ait normal emir defterinde oluşan en son işlem fiyatı ile fiyatlandırılır. Örneğin ABCDE.KE (Kesir) sırasında gerçekleşen 0,3 adetlik bir işlem, ABCDE.E sırasında gerçekleşen son işlemin fiyatını alır. Devreye alınma zamanı ayrıca duyurulacaktır.

Açığa Satış Emirleri

Açığa satış emri, sahip olunmayan sermaye piyasası araçlarının satışına ilişkin verilen emir tipidir. Bu emirler, SPK ve Borsa düzenlemeleri uyarınca yapılan açığa satış işlemlerine ilişkindir. Bu emirlerde, SPK ve Borsa düzenlemeleri ile belirlenen fiyat sınırlamalarına uyulur.

Özel İşlem Bildirimi (Trade Report)

Borsa üyeleri, Pay Piyasası'nda işlem gören ve Borsa tarafından belirlenen sermaye piyasası araçlarında, belirlenen fiyat ve tutar sınırları dâhilinde (miktar da tanımlanabilir), aynı veya farklı müşterilerinden aldıkları miktar ve fiyatı uyuşan karşılıklı alım ve satım emirlerini, emir defterine iletmeden işleme dönüştürmek amacıyla Borsa'ya bildirebilir. Borsa sisteminde gerekli kontrollerden geçerek işleme dönüştürülen bu bildirimler, özel işlem bildirimi olarak ayrıca duyurulur. Ancak özel işlem bildirimi yalnızca Borsa'nın belirleyeceği limitler dâhilinde yapılabilir.

Özel işlem bildirimi fiyat limitleri iki kademeli olarak belirlenmiştir:

• İlk kademe: Minimum tutar 3 milyon TL, maksimum tutar 30 milyon TL'dir. Bu tutar aralığında bildirim, ilgili aracın son işlem fiyatı üzerinden ±%6 fiyat limitleri dâhilinde gerçekleştirilebilir.
• İkinci kademe: Minimum tutar 30.000.001 TL, maksimum tutar 150 milyon TL'dir. Bu tutar aralığında bildirim, son işlem fiyatı üzerinden ±%10 fiyat limitleri dâhilinde gerçekleştirilebilir.

Yeni yapı iki tür özel işlem bildirimi yöntemini destekler:

• Tek taraflı özel işlem bildirimi: İşlemin taraflarının farklı üyeler olması durumunda kullanılır. Üyelerden biri yalnızca kendi tarafına (alış veya satış) ait miktar, fiyat ve müşteri bilgilerini, karşı üyenin kim olduğunu da belirterek sisteme iletir. Karşı üye, kendisine gelen özel işlem bildirimini kendi müşteri bilgilerini girerek eşler.
• Çift taraflı özel işlem bildirimi: Aynı üyenin hem alıcı hem de satıcı olduğu durumlarda, işlemin alış ve satış tarafına ait miktar, fiyat ve müşteri bilgilerinin girilerek bildirilmesidir.

Emirlerin geçerlilik süresi

Sisteme iletilen emirler dört farklı geçerlilik süresine sahip olabilir:

• Günlük: Pay Piyasası'ndaki bütün pazarlarda aksi belirtilmedikçe girilen her emir, girildiği gün boyunca geçerlidir. İşlem görmezlerse gün sonunda iptal edilirler.
• Kalanı İptal Et (KİE): Fiyat ve miktar belirtilerek girilen ve emrin girildiği anda karşılanmayan bölümünün otomatik olarak iptal edildiği emir türüdür.
• İptale Kadar Geçerli (İKG): Borsa Birincil Piyasada Değişken ve Sabit Fiyatla Talep Toplama yöntemlerinde, halka arz süresinin sonuna kadar geçerli emir girişi mümkündür. Bu geçerlilik türü, talep toplama yöntemiyle halka arzların gerçekleştirildiği birincil piyasada (.HE sıralarında) kullanılacaktır.
• Tarihli: Fiyat adımı ve fiyat değişme sınırları çerçevesinde geçerli olacakları son tarih belirtilerek sisteme girilen, işlem görene veya iptal edilene kadar geçerliliğini koruyan emirlerdir. Tarihli girilen emirlerin geçerli olabileceği azami süre Yönetim Kurulu tarafından belirlenir. Tarihli emirler BISTECH sisteminin başlangıç aşamasında devreye alınmamıştır; devreye alınma zamanı ayrıca duyurulacaktır.

Emir verirken fiyat adımı ve fiyat değişme sınırlarını da gözetmek gerekir; aşırı hareketli günlerde devre kesici gibi mekanizmalar da devreye girebilir.

Özetle: Yeni başlayan biri için en pratik ikili, fiyat belirttiğiniz limit emir ile anında eşleşen piyasa emridir. Emir vermeden önce tipini ve geçerlilik süresini bilinçli seçin. Henüz hesap açmadıysanız borsaya nasıl başlanır rehberimizle yola devam edebilirsiniz.