Borsanın İlk Hisseleri Hangileriydi?
"Borsanın ilk hisseleri hangileriydi?" sorusu, tarihe ilgi duyan yeni yatırımcıların sık sorduğu bir sorudur. Kısa cevap: dünyada ilk hisseler 1600'lerin başında Amsterdam'da işlem gördü, Türkiye'de ise borsacılık 1866'da İstanbul'da başladı. Detaylar ve kilometre taşları bu yazıda.
Borsa İstanbul'un Kökleri: İlk Yıllar
Türkiye'de ilk borsa, 1866'da İstanbul'da kuruldu; Türkiye'de ilk borsa nerede kuruldu sorusunun cevabını ayrı bir yazıda derledik. O dönemde bu pazarda ağırlık, devlet borçlanma senetleri yani tahvil ve bono tarafındaydı; birkaç şirket senedi de el değiştiriyordu. Dünyaya bakarsak tablo daha eskiye gider: dünyada ilk borsa ne zaman kuruldu sorusunda tarihin çok gerisine, Venedik'e kadar uzanmak gerekir. Modern anlamda hisse senedi borsasının doğuş yeri ise Amsterdam'dır; Avrupa'nın ilk menkul kıymetler borsası Amsterdam'da kurulmuştur ve bu köklü piyasa bugün Euronext çatısı altında çalışır.
İlk İşlem Gören Şirketler Hangileriydi?
Modern anlamda ilk hisseler, 1602'de Amsterdam'da kurulan Birleşik Doğu Hindistan Şirketi'nin (kısa adıyla VOC) paylarıdır. VOC, Asya'ya ticaret seferleri düzenleyen büyük bir şirketti; pahalı seferleri finanse etmek için halktan para topladı ve buna karşılık pay senedi verdi. Bu senetler Amsterdam'da alınıp satılabildiği için tarihçiler onları ilk modern hisse senetleri arasında sayar. Sonraki yüzyıllarda Avrupa'da bankalar, sigorta ve ticaret şirketlerinin senetleri benzer pazarda işlem görmeye başladı. Türkiye'ye dönersek, Osmanlı döneminde 1866'daki pazara banka, demiryolu ve şehir hizmeti şirketlerinin senetleri damgasını vurdu; cumhuriyet döneminde borsa İstanbul'da farklı adlarla varlığını sürdürdü.
İMKB'nin Kuruluşu ve İlk Seanslar
Bugünkü kurumsal yapının temeli 1985'te atıldı: menkul kıymetler borsası ne zaman kuruldu sorusunun cevabında da yazdığımız gibi İMKB 13 Nisan 1985'te kuruldu. İlk seanslar 1986'nın başında, İstanbul'daki Darphane binasında başladı; İMKB nerede kuruldu sorusunun ayrıntısı bu yazıda. İlk dönemde işlem gören şirket sayısı azdı ve gün içinde işlem sayısı da sınırlıydı; liste, sonraki yıllarda halka arzlarla adım adım büyüdü. İşlemler sonraki yıllarda bilgisayar ortamına taşındı ve piyasa bugünkü hızına ulaştı. "İMKB'nin ilk günkü tam hisse listesi" için en sağlam kaynak, borsanın kendi arşivleridir; bu yüzden kaynağı belirsiz listelere itibar etmemek gerekir.
İMKB'den BİST'e Geçiş ve Değişim Süreci
İMKB yıllar içinde büyüdü; 1995'te İstinye'deki tesislere taşındı. 2013'te ise İstanbul Menkul Kıymetler Borsası ile İstanbul Altın Borsası birleşerek Borsa İstanbul (BİST) adını aldı. Böylece endeks adları da BİST 30, BİST 50 ve BİST 100 şeklinde güncellendi. Borsa sonraki yıllarda Ümraniye'deki modern kampüsüne taşındı ve tüm işlemler elektronik olarak yürütülür oldu. Kısacası isimler ve binalar değişti ama temel işlev aynı kaldı: alıcı ile satıcıyı kurallı bir pazarda buluşturmak.
İlk Hisselerin Bugünkü Hali
İlk dönemlerde listelerde olan şirketlerin bugünkü durumu karışıktır: bazıları birleşti, bazılarının adı değişti, bazıları borsadan ayrıldı. Bugün akla gelen büyük hisselerin çoğu ise İMKB'nin ilk yıllarında henüz borsada değildi; zaman içinde halka arzlarla listeye girdiler. Yani "ilk hisseler" ile "bugünün popüler hisseleri" arasında büyük ölçüde farklı isimler var. Bu normaldir: borsalar canlı pazarlardır ve şirket listesi her yıl güncellenir. Yeni bir hissenin listeye girmesi halka arz yoluyla olur; çıkan şirketlerin yerine yenileri geçer.
Borsa Tarihinde Kilometre Taşları
Tarihi tek bakışta görmek için ana duraklar şunlardır:
- 1602: Amsterdam'da VOC kuruldu; modern anlamda ilk hisse senetleri burada işlem gördü.
- 1866: Türkiye'de ilk borsa İstanbul'da kuruldu.
- 1985: İMKB kuruldu; ilk seanslar 1986'da Darphane binasında başladı.
- 1995: İMKB, İstinye'deki tesislere taşındı.
- 2013: İMKB ve İstanbul Altın Borsası birleşti; Borsa İstanbul (BİST) kuruldu.
- Bugün: İşlemler elektronik; telefonunuzdan küçük tutarlarla hisse alınabiliyor.
Pratik sonuç şudur: borsa tarihi, bugünkü sistemi anlamak için iyi bir arka plan verir. 160 yıl önce sadece birkaç senedin el değiştirdiği bir pazarda, bugün aynı gün içinde yüzlerce şirkette işlem yapılabiliyor. Yeni başlayan biri için tarihi bilmek güzel bir motivasyondur; ilk adım içinse küçük bir tutarla işlem açmayı deneyip emir ekranını tanımak yeterlidir.
Not: Bu yazı yatırım tavsiyesi değildir; yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır. Yatırım kararlarınızı vermeden önce kendi araştırmanızı yapın ve gerektiğinde yetkili bir danışmana danışın.